بهبهان

بیران

در سمت شمال غربی ارجان در روزگاری پیش بلوکی آباد بوده است که آن را «سنبیل» و به فارسی «بوستانک» می نامیدند و مرکز آن بلوکات را بیران یا سوق سنبیل می گفتند.

اصطخری در صفحه 93 می گوید:«اما سنبیل، پس آن بلوکی است نزدیک به فارس و تا آخر روزگار سجزیه(مقصود صفاریان است) جزء خاک محمد بن واصل بوده آنگاه به خوزستان برگردانیده شد.»

مقدسی می نویسد:«بیران شهر مرکزی بلوک سنبیل است.» و در صفحه 453 که راه ها را شرح می دهد می گوید:«از ارجان تا سنبیل یک مرحله و تا دهلیزان یک مرحله و تا خابران دو برید...»

اصطخری در ذکر راه ها می گوید:«از ارجان تا سوق سنبیل یک منزل است و از آنجا تا رامهرمز دو منزل.»

قدامت بن جعفر در کتاب خراج می گوید:«از سنابل تا ارجان پنج فرسنگ است.» همچنین در حدودالعالم آمده است:«بازار سنبیل شهرکی است با نعمت.»

ابن حوقل در کتاب صورت الارض می نویسد:«سنبیل ایالتی است در نزدیکی فارس و در روزگار محمد بر واصل تا پایان روزگار سکزیان بدان پیوسته بود ولی بعر ضمیمه خوزستان شد.»

فرزک

شهر فرزک در محل خیرآباد فعلی و در ساحل شرقی رودخانه شیرین(خیرآباد) در نزدیکی پل و آتشکده معروف آن واقع بوده است. بلوکات فرزک از بالای خیرآباد علیا تا پایین جرمشت حالیه وسعت داشته و تاریخ خرابی آن به تحقیق معلوم نگردیده.

لسترنج در کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی می نویسد:«رود شیرین از کوهی موسوم به کوه دینار در ولایت بازرنج یا بازرنگ سرچشمه می گیرد و از ناحیه فرزک در چهار فرسخی جنوب شرقی ارجان می گذرد.»

ابن بلخی در ذکر شهر های کوره قباد می نویسد:«فرزک میان ارجان و دیگر اعمال پارس است.»

از شهر فرزک آثار یک پل و آتشکده معظم مربوط به دوره ساسانی و آثار یک کارخانه روغن گیری و چند آسیا سنگ بزرگ و تلال جای خانه ها باقیمانده است.

پل فرزک به طور شرقی و غربی به طول در حدود یکصد و پنجاه متر بر روی رودخانه شیرین ساخته شده است. این پل مدت ها پیش بر اثر سیل و جریان رودخانه از وسط شکسته است اما قسمت اعظم آن تا کنون سالم مانده و از مغرب به مشرق تا مسیر رودخانه دارای چهار دهانه است که عرض آنها به ترتیب 5/2 و 5/6 و 7 و 9 متر می باشد. بین دهانه اول و دوم یک بالا خانه وجود دارد و بعد از دهانه چهارم مشرف به رودخانه دو اطاق بر روی هم ساخته شده و در ساحل شرقی رودخانه نیز دو دهانه باقیمانده است که عرض اولی 8/3 و دومی 5/3 متر می باشد. در اید قسمت نیز یک بالاخانه وجود دارد. طول همه دهانه ها با عرض پل که 9 متر است مساوی می باشد و در طرفین راه کاروان رو که بر بالای پل می گذرد دو دیوار هریک به ازتفاع یک متر ساخته اند و کمی جنوب این پل آثار پل قدیمی دیگری نمایان است که از آن پل فقط یک دهانه باقیمانده است.

قبل از اسلام هرگاه بنای عام المنفعه ای ایجاد می شد، در نزدیکی آن بنا آتشکده ای برپا می کردند تا به شکرانه آن نعمت، خدای بزرگ را ستایش کنند. به همین منظور در نزدیکی پل فرزک آتشکده معظمی ساخته بودند که آثار آن تا به امروز باقی است. این آتشکده بر چهار ستون استوار است که بین هر دو ستون آن 5 متر فاصله است. در سال های بعد از خرابی ارجان قسمت های اصلی و مرکزی بلوکات فرزک به خیرآباد موسوم گشت و در سال 1089 هـ .ق حسینعلی خان زنگنه، والی بهبهان و کهگیلویه ، اقدام به ساختن یک مدرسه علمیه معظم در آنجا نمود و خیرآباد را وقف بر آن مدرسه کرد.

صاحب تاریخ فارسنامه ناصری می نویسد:«در چهار فرسخ مشرقی بهبهان در سال 1089 حسینعلی خان زنگنه، والی کهگیلویه، در کنار رود خیرآباد دور از آبادی مدرسه ای وسیع و مرتفعی به استحکام تمام از گچ و آجر مشتمل بر طاق های بلند و کوتاه و مسجد و مدرس و حجرات مرغوب و مطبخ و بیت الخلا و کرباس و حمام و بازارچه در خارج این مدرسه برای قضاء حوائج طلاب بنا فرمود و قریه خیرآباد که در نزدیکی آن مدرسه بود، وقف بر آن نمود.»

آقای دکتر کریمی که در سال 1314 از آن دیدن نموده می نویسد:«این مدرسه هنوز بجاست لیکن کمی خراب شده. در هر طرف 17 اطاق و یک صحن مسقف داشت.» مدرسه مذکور هنوز هم باقی است و فعلاً عده ای از سادات در آن سکونت اختیار نموده و به «قلعه مدرسه» معروف است.

جلادگان

ابن حوقل نام آن را جلاذجان و ابن بلخی جلاجان و حمداله مستوفی جلادجان و لسترنج جلادگان نوشته اند.

ابن حوقل گوید:«رود شیرین(خیرآباد) فرزک و جاذجان را مشروب می کند.» ابن بلخی گوید:«جلاجان از اعمال ارجان است و هوا و آب و احوال همچنان است که از ارجان به تکرار شرح شرح حاجت نیست.»

حمداله مستوفی گوید:«از اعمال ارجان است و به آب و هوا و محصول مانند آن به تکرار محتاج نیست.»